مقاله کامل: کنسانتره داشتی پاکدان و جایگاه آن در جیره نگهداری دام
۱. چرا کنسانتره داشتی با کنسانتره پرواری یا شیری متفاوت است؟
هدف جیره نگهداری، حفظ وزن، سلامت، فعالیت طبیعی و وضعیت بدنی دام است؛ نه دستیابی به بیشترین رشد یا بیشترین تولید شیر. در چنین جیرهای، بالا بردن بیهدف نشاسته و پروتئین میتواند هزینه را افزایش دهد و تعادل شکمبه را بر هم بزند. کنسانتره داشتی باید انرژی و بخشی از مواد مغذی مورد نیاز جیره علوفهای را تأمین کند، اما آنقدر متراکم نباشد که مصرف علوفه و پایداری تخمیر شکمبه کاهش یابد.
آنالیز این فرمول نشان میدهد محصول در همین محدوده قرار دارد: انرژی قابل متابولیسم حدود ۲۱۵۷ کیلوکالری، TDN حدود ۶۳٫۶ درصد، پروتئین خام ۱۱٫۷ درصد، NDF حدود ۴۷٫۱ درصد و نشاسته ۲۰٫۶ درصد بر مبنای ماده خشک. این مشخصات آن را از یک کنسانتره پرانرژی پرواری یا کنسانتره دام پرتولید متمایز میکند.
۲. منطق انتخاب مواد اولیه
سبوس گندم
سبوس گندم منبع فیبر قابلتخمیر، فسفر و انرژی متوسط است. حضور آن چگالی انرژی فرمول را نسبت به مخلوطهای غلهای کاهش میدهد و به تولید یک خوراک مناسبتر برای نگهداری کمک میکند. با این حال سبوس گندم بهتنهایی فیبر فیزیکی مؤثر ایجاد نمیکند و جای کاه یا یونجه را نمیگیرد.
ضایعات ماکارونی
ضایعات ماکارونی عمدتاً نشاسته و انرژی فراهم میکند.
کنجاله کنجد
کنجاله کنجد سهم پروتئین فرمول را افزایش میدهد و مقداری چربی و مواد معدنی نیز وارد جیره میکند. کیفیت آن با روش روغنگیری، مقدار پوسته، حرارت فرآوری و ماندگاری تغییر میکند. استفاده از آن در کنار سبوسها، پروتئین متوسطی ایجاد کرده که با هدف نگهداری سازگار است.
سبوس برنج
سبوس برنج میتواند انرژی، فیبر و چربی فراهم کند
دانه جو
جو منبع اصلی نشاسته قابلتخمیر این فرمول است. نشاسته جو نسبتاً سریع در شکمبه تخمیر میشود؛ بنابراین توزیع کنسانتره در چند وعده، اختلاط با علوفه و اجتناب از مصرف یکباره اهمیت دارد. مقدار نشاسته نهایی محصول، ۲۰٫۶ درصد ماده خشک، نسبت به کنسانترههای پرواری سنگین پایینتر است، اما همچنان نیازمند عادتدهی است.
مکمل ویتامینه و معدنی
مکمل باید متناسب با سهم مصرف واقعی کنسانتره انتخاب شود. نمک، مکمل یا مواد معدنی اضافی فقط پس از محاسبه کل جیره افزوده شوند.
۳. تفسیر انرژی محصول
ME برابر ۲۱۵۷ کیلوکالری بر کیلوگرم ماده خشک و TDN حدود ۶۳٫۶ درصد نشان میدهد محصول انرژی متوسط دارد. انرژی خالص نگهداری حدود ۱۵۵۴٫۸ و انرژی خالص رشد حدود ۹۹۰٫۹ کیلوکالری بر کیلوگرم ماده خشک برآورد شده است. پایینتر بودن NEg از NEm یک ویژگی طبیعی سامانه انرژی خالص است و بهتنهایی نشان نمیدهد که خوراک برای نگهداری مناسبتر است. جایگاه نگهداری این محصول از ترکیب فرمول، چگالی انرژی و کاربرد آن در جیره کامل نتیجهگیری میشود.
۴. پروتئین و توازن شکمبه
پروتئین خام ۱۱٫۷ درصد برای یک کنسانتره نگهداری مقدار متوسطی است. حدود ۶۹٫۵ درصد پروتئین خام قابلتجزیه در شکمبه و ۳۰٫۵ درصد آن عبوری برآورد شده است. پروتئین عبوری قابلهضم حدود ۲۴٫۴ درصد پروتئین خام و پروتئین متابولیسمی حدود ۷۶٫۳ گرم در کیلوگرم ماده خشک گزارش شده است.
توازن پروتئین شکمبه منفی، حدود منفی ۱۲٫۳ گرم در کیلوگرم ماده خشک، نشان میدهد در بعضی ترکیبهای جیره ممکن است نیتروژن قابلاستفاده برای میکروبهای شکمبه نسبت به انرژی قابلتخمیر محدود شود. این شاخص یکی از دلایلی است که محصول نباید بدون بررسی علوفه و کل جیره برای دام پرتولید یا رشد سریع استفاده شود.
در صورت دسترسی، اختصاص ۱۰ درصد از کل جیره به یونجه باکیفیت یا مقدار معادل ماده خشک از تفالههای ارزشمند مانند تفاله جو یا تفاله گوجه میتواند کیفیت پروتئین و قابلیت مصرف جیره را بهتر کند. اگر این مواد در دسترس نباشند، در بیشتر دامهای بالغ کمنیاز، ترکیب کنسانتره و کاه میتواند برای نگهداری کافی باشد.
لیزین و متیونین قابلهضم برآوردی در سطحی نیستند که محصول را به مکمل پروتئینی تخصصی تبدیل کنند. بنابراین برای گروههای پرنیاز باید منبع پروتئین و اسید آمینه بر اساس جیره کامل بازتنظیم شود.
۵. فیبر؛ مقدار بالا ولی نه جایگزین علوفه
NDF حدود ۴۷٫۱ درصد، ADF حدود ۲۸٫۸ درصد و فیبر خام حدود ۲۴٫۳ درصد است. این مقادیر بالا نتیجه حضور سبوس گندم، سبوس برنج و کنجاله کنجد هستند. قابلیت هضم NDF در ۴۸ ساعت (NDFD48) حدود ۶۳٫۳ درصد و NDF بالقوه قابلهضم حدود ۲۹٫۹ درصد ماده خشک برآورد شده است.
با وجود NDF بالا، اندازه ذرات این منابع معمولاً کوتاه است و تحریک جویدن و نشخوار آنها از کاه و یونجه کمتر است. به همین دلیل عبارت «فیبر بالا» نباید به معنی حذف علوفه تفسیر شود. در سناریوی پیشفرض، سهم کاه از کل خوراک تازه ۵۰ درصد است؛ طول مناسب کاه برای تحریک جویدن و نشخوار ضروری است.
iNDF برآوردی حدود ۱۷٫۳ درصد و لیگنین حدود ۶٫۲ درصد نشان میدهد بخشی از فیبر سرعت عبور و مصرف خوراک را محدود میکند. در دامهای کماشتها یا علوفه بسیار کمکیفیت، باید مصرف واقعی ماده خشک کنترل شود.
۶. نشاسته، قند و کربوهیدرات قابلتخمیر
نشاسته ۲۰٫۶ درصد، قند ۶٫۶ درصد و NFC حدود ۳۰٫۲ درصد است. این ترکیب انرژی لازم برای نگهداری را فراهم میکند، بدون آنکه محصول به سطح نشاسته کنسانترههای سنگین پرواری برسد. با این حال جو و ضایعات ماکارونی میتوانند سریع تخمیر شوند؛ بنابراین مصرف یکباره یا تغییر ناگهانی جیره مناسب نیست.
توزیع در دو وعده یا بیشتر، وجود علوفه مؤثر، زمان ثابت خوراکدهی و جلوگیری از گرسنگی طولانی، خطر نوسان pH شکمبه را کاهش میدهد. مدفوع بسیار شل، کاهش نشخوار، نفخ یا افت ناگهانی مصرف باید بهعنوان علامت هشدار بررسی شود.
۷. مواد معدنی و ویتامینها
خاکستر محصول حدود ۸٫۶ درصد است. کلسیم 9٫۳، فسفر ۶٫۶، پتاسیم ۶٫۲، سدیم ۱٫۵ و گوگرد ۱٫۷ گرم در کیلوگرم ماده خشک گزارش شدهاند. روی حدود ۵۹٫۳، مس ۷٫۶ و منگنز ۱۳۳٫۸ میلیگرم در کیلوگرم ماده خشک برآورد شده است.
نسبت کلسیم به فسفر باید برای کل جیره و با احتساب علوفه و آب بررسی شود؛ نسبت موجود در خود کنسانتره بهتنهایی معیار تصمیمگیری نیست. این کنترل برای دام نر اهمیت بیشتری دارد. نمک اضافی نیز پس از بررسی آب و محاسبه کل جیره میتواند افزوده شود.
در نمایش عمومی فقط ویتامینهای A، D و E ارائه میشوند. بعضی ریزمغذیها و ویتامینها پوشش داده محدودتری در پایگاه داده دارند؛ بنابراین برگه مشخصات مکمل و آزمایش بچ تولید، مرجع قطعی کنترل کیفیت هستند.
۸. دام هدف و مواردی که نیاز به فرمول جدا دارند
این محصول میتواند در جیره دام سبک بالغ با نیاز نگهداری، میش یا بز خشک در مراحل کمنیاز، دام داشتی کمتولید و گروههایی با وضعیت بدنی مناسب استفاده شود؛ مشروط به آنکه کیفیت علوفه، مصرف واقعی و شرایط فیزیولوژیک بررسی شوند. برای سفارش ویژه بز، بازتنظیم بخش معدنی فرمول میتواند تناسب جیره را بهبود دهد.
برای دامهای زیر، یک نسخه عمومی کافی نیست:
- دام در هفتههای پایانی آبستنی
- بره یا بزغاله جوان و دام در رشد سریع
- دام بسیار لاغر یا در حال بازسازی وضعیت بدنی
- دام بیمار یا دارای اختلال متابولیک
- پرواربندی با هدف افزایش وزن بالا
در این گروهها انرژی، پروتئین، مواد معدنی و مقدار مصرف باید جداگانه محاسبه شود.
۹. مقدار مصرف و سهم علوفه
سناریوی پیشفرض مصرف ۵۰ درصد کنسانتره و ۵۰ درصد کاه بر مبنای وزن خوراک تازه است. مقدار کل خوراک روزانه بهصورت آغازین ۳ درصد وزن زنده دام محاسبه میشود؛ در نتیجه مقدار کنسانتره و کاه، هر کدام برابر با ۱٫۵ درصد وزن زنده خواهند بود. برای نمونه دام سبک ۵۰ کیلوگرمی روزانه ۱٫۵ کیلوگرم خوراک شامل ۰٫۷۵ کیلوگرم کنسانتره و ۰٫۷۵ کیلوگرم کاه دریافت میکند.
در صورت دسترسی، نسخه غنیتر میتواند شامل ۵۰ درصد کنسانتره، ۴۰ درصد کاه و ۱۰ درصد یونجه باکیفیت یا مقدار معادل ماده خشک از تفاله جو یا تفاله گوجه باشد. نبود این مواد مانع استفاده از سناریوی پیشفرض نیست.
مقادیر جدول مستقیماً بر فرمول پیشفرض محاسبه شدهاند. کاهش یا افزایش مصرف باید تدریجی و بر اساس باقیمانده آخور، امتیاز وضعیت بدنی، قوام مدفوع و ثبات وزن انجام شود.
۱۰. عادتدهی و مدیریت آخور
برنامه عادتدهی از ۳۰ درصد کنسانتره و ۷۰ درصد علوفه آغاز میشود و طی ۱۰ تا ۱۴ روز به نسبت نهایی میرسد. هر مرحله فقط زمانی ادامه یابد که مصرف پایدار، مدفوع طبیعی و نشخوار مناسب باشد. در صورت اختلال، یک مرحله به عقب برگردید و علت تغییر را بررسی کنید.
آخور باید در ساعت ثابت پر شود. باقیمانده روز قبل، بهویژه اگر مرطوب، گرم یا ترش شده باشد، با خوراک تازه مخلوط نشود. هدف، باقیمانده کم اما قابلاندازهگیری است تا دام برای مدت طولانی بدون خوراک نماند. مقدار پایه روزانه ۳ درصد وزن زنده است.
۱۱. روشهای اختلاط
فیدر میکسر TMR بهترین گزینه برای توزیع یکنواخت کنسانتره و کاه است. در میکسر عمودی پودری یا ریبونی، کاه باید کوتاه و از قبل باز شده باشد. بارگیری لایهای از جداشدن اجزا جلوگیری میکند. در اختلاط دستی، سه لایه متوالی ساخته و توده از دو جهت چند بار زیرورو شود.
در صورت گردوغبار، آب بهصورت اسپری و فقط بهاندازه کاهش گردوغبار و چسبندگی سطحی اجزا در پایان اختلاط اضافه شود. درصد ثابتی برای رطوبت نهایی توصیه نمیشود؛ مقدار آب مصرفی در هر ۱۰۰ کیلوگرم مخلوط ثبت شود. آب نباید داخل کیسه محصول ریخته شود و خوراک مرطوبشده باید همان روز مصرف شود.
۱۲. کنترل کیفیت مواد اولیه و محصول نهایی
۱۳. پایش نتیجه در دامداری
اثر جیره نگهداری با افزایش وزن سریع سنجیده نمیشود. شاخصهای اصلی عبارتاند از ثبات وزن، امتیاز وضعیت بدنی، اشتها، نشخوار، قوام مدفوع، سلامت سم و پوشش بدن. وزن یا BCS در بازههای منظم ثبت شود. اگر دام بهتدریج چاق میشود، انرژی جیره بیش از نیاز است؛ اگر وزن یا BCS افت میکند، مصرف یا چگالی انرژی کافی نیست یا مشکل سلامت و رقابت آخور وجود دارد.
جمعبندی
کنسانتره داشتی پاکدان یک خوراک با انرژی و پروتئین متوسط و فیبر بالا است که برای تکمیل جیره علوفهای دام سبک بالغ در نگهداری یا تولید پایین طراحی شده است. استفاده موفق از محصول به حفظ سهم علوفه، عادتدهی تدریجی، کیفیت مواد اولیه، توزیع در چند وعده و پایش وضعیت بدن وابسته است.
