پودر میوه

ارزش تغذیه‌ای پودر سیب و انار

تفاله سیب سهم مهمی از پکتین، فیبر و پلی‌فنول‌ها را وارد محصول می‌کند. بخش انار نیز ترکیبات فنولی و آنتی‌اکسیدانی و بسته به سهم بذر، مقداری چربی طبیعی به ترکیب می‌افزاید.

ترکیبات زیست‌فعال

مطالعات تغذیه‌ای روی پومیس سیب و پومیس انار، افزایش برخی شاخص‌های ظرفیت آنتی‌اکسیدانی را در طیور نشان داده‌اند. در پژوهش‌های مستقل، فرآورده‌های پوست انار در جوجه‌های درگیر *Eimeria tenella* نیز با کاهش دفع اووسیست و امتیاز ضایعات روده‌ای همراه بوده‌اند.

ارزش تغذیه‌ای پودر مرکبات

پکتین؛ شاخص اصلی پودر مرکبات

پکتین یک کربوهیدرات غیرنشاسته‌ای، محلول و تخمیرپذیر است. پودر مرکبات خشک در منابع علمی به‌عنوان خوراکی غنی از پکتین شناخته می‌شود و در شکمبه الگوی تخمیر متفاوتی از غلات نشاسته‌ای ایجاد می‌کند.

این ویژگی پودر مرکبات را برای فرمول‌هایی جذاب می‌کند که در آن‌ها تنوع منابع انرژی، تخمیر کربوهیدرات و کاهش اتکای کامل به نشاسته اهمیت دارد.

فلاونوئیدها، کاروتنوئیدها و ظرفیت آنتی‌اکسیدانی

پوست و تفاله مرکبات حامل مجموعه‌ای از فلاونوئیدها و ترکیبات فنولی طبیعی هستند. مطالعات تغذیه‌ای روی فرآورده‌های مرکبات در طیور، تغییرات مثبت در میکروبیوتای روده و برخی شاخص‌های سلامت دستگاه گوارش را گزارش کرده‌اند. پکتین مرکبات نیز در مطالعه سلولی روی مونوسیت‌های مرغ، اثر تنظیم‌کننده پاسخ ایمنی نشان داده است.

بخشی از ترکیبات ویتامینی و کاروتنوئیدی اولیه میوه می‌توانند در بای‌پروداکت باقی بمانند؛ مقدار نهایی آن‌ها تابع نوع مرکبات و فرآیند خشک‌کردن است و در صورت نیاز با آنالیز اختصاصی بچ گزارش می‌شود.

شرح فنی پودر لیمو

پکتین و رفتار تخمیری در نشخوارکنندگان

جایگاه کربوهیدراتی پودر لیمو تا حد زیادی به پکتین آن مربوط است. پکتین در شکمبه به‌سرعت قابل تخمیر است، اما الگوی تخمیر آن با نشاسته تفاوت دارد. به همین دلیل منابع پکتینی مرکبات در جیره نشخوارکنندگان به‌عنوان منابع انرژی قابل تخمیر مورد توجه قرار گرفته‌اند و می‌توانند بخشی از تنوع کربوهیدراتی جیره را تأمین کنند.

مطالعات روی تفاله خشک مرکبات، این گروه از بای‌پروداکت‌ها را به‌عنوان منابع پرانرژی و غنی از پکتین معرفی کرده‌اند و استفاده از آن‌ها به‌جای بخشی از منابع نشاسته‌ای در جیره گاو شیری بررسی شده است (Fegeros et al., 1995; Broderick et al., 2002).

رایحه مرکبات و پذیرش خوراک

بخش اسانسی پوست لیمو، مجموعه‌ای از ترکیبات فرّار ایجاد می‌کند که D-limonene یکی از شاخص‌ترین اجزای آن است. این فراکسیون علاوه بر اهمیت زیست‌فعال، رایحه مشخص مرکبات را در محصول ایجاد می‌کند.

شواهد رفتاری نیز نشان می‌دهند که رایحه مرکبات می‌تواند بر پذیرش خوراک اثر داشته باشد. در یک مطالعه روی گوساله‌های هلشتاین، استفاده از طعم پرتقال با افزایش مصرف استارتر خشک و افزایش وزن همراه بود (Thomas et al., 2007). این نتیجه مستقیماً معادل اثر پودر لیمو نیست، اما پشتوانه‌ای برای ظرفیت رایحه مرکبات در بهبود پذیرش خوراک، به‌ویژه در نشخوارکنندگان جوان، فراهم می‌کند.

در فرمولاسیون عملی، این ویژگی می‌تواند در کنار ساختار پکتینی محصول به خوش‌خوراک‌تر شدن خوراک‌های ترکیبی، TMR و کنسانتره کمک کند.

لیمونن؛ فراکسیون زیست‌فعال بخش اسانسی

لیمونن یک مونوترپن شاخص در روغن‌های اسانسی مرکبات است و در مطالعات تغذیه‌ای به‌دلیل اثرات آن بر متابولیسم، هضم، پاسخ آنتی‌اکسیدانی و جمعیت‌های میکروبی دستگاه گوارش مورد بررسی قرار گرفته است.

اهمیت این ترکیب در پودر لیمو از این جهت است که بخشی از ارزش محصول به فراکسیون‌های غیرمغذی و زیست‌فعال پوست مربوط می‌شود. میزان واقعی لیمونن باقی‌مانده در محصول خشک به نوع ماده اولیه، دمای خشک‌کردن و شرایط فرآوری وابسته است؛ بنابراین در بچ‌های تخصصی می‌توان مقدار آن را به‌صورت جداگانه اندازه‌گیری کرد.

شواهد مستقیم در طیور و کوکسیدیوز

یکی از قوی‌ترین شواهد مستقیم درباره پودر پوست لیمو از مطالعه Hafeez et al. (2023) روی جوجه‌های گوشتی درگیر *Eimeria tenella* به دست آمده است.

در این آزمایش، افزودن ۳ و ۶ گرم پودر پوست لیمو در هر کیلوگرم خوراک با کاهش دفع اووسیست و کاهش امتیاز ضایعات سکوم همراه بود. بررسی بافت‌شناسی نیز بهبود شاخص‌های ساختاری روده را نشان داد.

این مطالعه نشان می‌دهد که ترکیبات زیست‌فعال موجود در پوست لیمو می‌توانند در شرایط چالش کوکسیدیوز بر محیط روده و پاسخ پرنده به آلودگی اثرگذار باشند.

• *Hafeez A. et al. (2023). Animals, 13, 3533. DOI: 10.3390/ani13223533**

لیمونن در تغذیه آبزیان

لیمونن در آبزیان نیز به‌طور مستقیم مطالعه شده است. در تیلاپیای نیل، مصرف ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلی‌گرم لیمونن در کیلوگرم خوراک باعث افزایش وزن و وزن‌گیری شد و بیان ژن‌های مرتبط با رشد، انتقال و هضم مواد مغذی و دفاع آنتی‌اکسیدانی را تحت تأثیر قرار داد (Aanyu et al., 2018).

این یافته نشان می‌دهد که بخش اسانسی لیمو می‌تواند از منظر فیزیولوژی تغذیه آبزیان نیز ارزشمند باشد.

• *Aanyu M., Betancor M.B., Monroig O. (2018). Aquaculture, 488: 217–226. DOI: 10.1016/j.aquaculture.2018.01.036**

شواهد مستقیم پودر لیمو در آبزیان

اثر خود پودر خشک پوست لیمو نیز در آبزیان بررسی شده است. در یک مطالعه روی تیلاپیای نیل و گربه‌ماهی آفریقایی، جیره‌های حاوی ۱ و ۲ درصد پوست خشک لیمو باعث افزایش فعالیت برخی آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی و شاخص‌های ایمنی شدند.

پس از چالش با *Aeromonas hydrophila* نیز مقاومت ماهی‌های دریافت‌کننده پوست لیمو بهبود یافت. در این مطالعه اثر اصلی محصول بیشتر در ظرفیت آنتی‌اکسیدانی، پاسخ ایمنی و مقاومت در برابر چالش باکتریایی دیده شد تا افزایش مستقیم رشد.

• *Abdel Rahman A.N., ElHady M., Shalaby S.I. (2019). Aquaculture, 505: 92–97. DOI: 10.1016/j.aquaculture.2019.02.051**

فلاونوئیدها، فنول‌ها و ظرفیت آنتی‌اکسیدانی

پوست لیمو محل تجمع بخشی از فلاونوئیدها و ترکیبات فنولی مرکبات است. این ترکیبات در کنار لیمونن و سایر اجزای اسانسی، بخش مهمی از ظرفیت زیست‌فعال پودر لیمو را تشکیل می‌دهند.

بنابراین در ارزیابی تخصصی این محصول، ارزش آن فقط از طریق انرژی، پروتئین یا فیبر سنجیده نمی‌شود و فراکسیون پکتینی و مجموعه ترکیبات زیست‌فعال پوست نیز بخشی از ماتریس تغذیه‌ای آن هستند.

کاروتنوئیدها و ظرفیت رنگدانه‌ای

پوست لیمو حاوی مجموعه‌ای از کاروتنوئیدهای طبیعی است. مطالعات شیمیایی روی پوست لیمو حضور این رنگدانه‌ها را تأیید کرده‌اند و استخراج کاروتنوئید از ضایعات پوست لیمو همراه با فعالیت آنتی‌اکسیدانی قابل اندازه‌گیری گزارش شده است (Meral & Demirdöven, 2024).

از آنجا که کاروتنوئیدها در تغذیه طیور و آبزیان می‌توانند در رنگ‌پذیری بافت‌ها و محصولات نقش داشته باشند، این بخش از پودر لیمو از نظر ظرفیت رنگدانه‌ای طبیعی نیز قابل توجه است. شدت این اثر به نوع و مقدار کاروتنوئیدهای واقعی بچ، سطح مصرف و کل ماتریس رنگدانه‌ای جیره وابسته است.

• *Meral H., Demirdöven A. (2024). Gıda, 49(3): 580–593. DOI: 10.15237/gida.GD24039**

جایگاه فنی پودر لیمو در فرمولاسیون

بر اساس مجموعه این داده‌ها، پودر لیمو را می‌توان از سه زاویه در فرمولاسیون بررسی کرد:

• بخش تغذیه‌ای: پکتین، فیبر قابل تخمیر و انرژی غیرنشاسته‌ای
• بخش حسی: رایحه مرکبات و ظرفیت کمک به پذیرش و خوش‌خوراکی خوراک
• بخش زیست‌فعال: لیمونن، فلاونوئیدها، ترکیبات فنولی و کاروتنوئیدها

این ساختار چندگانه باعث می‌شود پودر لیمو در جیره نشخوارکنندگان، طیور و آبزیان کاربردهای متفاوتی داشته باشد و ارزش آن صرفاً با یک شاخص مانند انرژی یا پروتئین سنجیده نشود.

مبنای علمی ماتریس

ماتریس پودر لیمو پاکدان با تلفیق آنالیزهای محصول، داده‌های منتشرشده درباره تفاله و پوست لیمو و مطالعات مستقیم تغذیه‌ای در دام، طیور و آبزیان تدوین شده است.

در بچ‌های تخصصی، اندازه‌گیری پکتین، NDF، ADF و در صورت نیاز شاخص‌هایی مانند ترکیبات فنولی، کاروتنوئیدها و لیمونن می‌تواند تصویر دقیق‌تری از ظرفیت تغذیه‌ای و زیست‌فعال محصول ارائه کند.

شرح فنی پودر گوجه

ساختار پودر گوجه و تغییرپذیری ارزش تغذیه‌ای

تفاله گوجه یک ماده یکنواخت از نظر ساختمانی نیست و نسبت بذر، پوست و بافت باقی‌مانده میوه نقش اصلی را در آنالیز نهایی آن دارد. افزایش سهم بذر معمولاً تراکم پروتئین و روغن را بالا می‌برد، در حالی که افزایش سهم پوست بر فیبر و کاروتنوئیدهای محصول اثر بیشتری دارد.

این تفاوت برای جیره‌نویسی مهم است. در بررسی ۱۲ نمونه صنعتی تفاله گوجه، میانگین پروتئین خام حدود ۱۶٪، چربی حدود ۸٪ و NDF حدود ۵۷٪ ماده خشک گزارش شد؛ در عین حال تغییرات بین نمونه‌ها نشان داد که آنالیز واقعی محموله باید بر میانگین‌های عمومی منابع علمی مقدم باشد.

• *Marcos et al., 2019**

رفتار پروتئین در نشخوارکنندگان

پروتئین پودر گوجه از نظر رفتار گوارشی با کنجاله‌های پروتئینی متداول یکسان نیست.

در مطالعه Marcos و همکاران، حدود ۵۱٪ پروتئین پس از ۱۶ ساعت انکوباسیون در شکمبه تجزیه شده بود و قابلیت هضم روده‌ای پروتئین باقی‌مانده حدود ۴۳ تا ۴۸٪ اندازه‌گیری شد.

بنابراین هنگام استفاده از پودر گوجه در جیره گاو و گوسفند، عدد پروتئین خام به‌تنهایی برای تعیین ارزش پروتئینی کافی نیست و سهم پروتئین قابل تخمیر در شکمبه، پروتئین عبوری و قابلیت هضم بخش عبوری نیز باید در ماتریس جیره لحاظ شود.

تخمیر شکمبه‌ای

تفاله گوجه با وجود فیبر قابل توجه، در مطالعات آزمایشگاهی قابلیت تخمیر مناسبی در شکمبه نشان داده است.

جایگزینی بخشی از کنجاله سویا و کاه جو با پودر گوجه در جیره پرکنسانتره باعث افزایش سرعت تخمیر و تولید اسیدهای چرب فرار و کاهش غلظت آمونیاک شکمبه شد، بدون آنکه تولید متان افزایش معنی‌داری پیدا کند.

در همان مطالعه، استفاده تا حدود ۱۸٪ ماده خشک جیره آزمایشی اثر منفی بر تخمیر شکمبه‌ای نشان نداد. این نتیجه مربوط به آزمایش *in vitro* است و سقف مصرف عملی باید متناسب با نوع دام، تولید، فیبر کل جیره و آنالیز واقعی محصول تعیین شود.

• *Marcos et al., 2019**

روغن بذر گوجه و اسیدهای چرب

بذر گوجه بخش مهمی از ارزش تغذیه‌ای تفاله گوجه را ایجاد می‌کند. روغن استخراج‌شده از بذر گوجه در مطالعات ترکیب اسیدهای چرب، عمدتاً از اسیدهای چرب غیراشباع تشکیل شده است.

در مطالعه Lazos و همکاران، حدود ۵۴٪ اسیدهای چرب روغن بذر گوجه لینولئیک اسید و حدود ۲۲٪ اولئیک اسید بود.

بنابراین افزایش سهم بذر در پودر گوجه علاوه بر افزایش چربی کل، نوع چربی محصول را نیز تغییر می‌دهد. از طرف دیگر همین فراکسیون چربی، کنترل اکسیداسیون و تازگی محصول را در زمان انبارش مهم‌تر می‌کند.

• *Lazos et al., 1998**

لیکوپن و پاسخ آنتی‌اکسیدانی در طیور

یکی از مهم‌ترین شواهد عملکردی پودر گوجه مربوط به جوجه‌های گوشتی تحت تنش گرمایی است.

در مطالعه Hosseini-Vashan و همکاران، جیره‌های حاوی ۳ و ۵٪ تفاله خشک گوجه بررسی شدند. سطح ۵٪ پودر گوجه با افزایش فعالیت گلوتاتیون پراکسیداز (GPx) و سوپراکسید دیسموتاز (SOD) و کاهش مالون‌دی‌آلدئید (MDA) همراه بود.

در پرندگان تحت تنش گرمایی نیز پودر گوجه بخشی از اختلالات ناشی از تنش اکسیداتیو را کاهش داد و پاسخ ایمنی را بهبود بخشید. در این آزمایش، جیره ۵٪ پودر گوجه حدود ۷۰۸ میلی‌گرم لیکوپن در کیلوگرم خوراک تأمین می‌کرد.

این داده‌ها نشان می‌دهند که در جیره طیور، ارزش پودر گوجه را می‌توان علاوه بر مواد مغذی کلاسیک، از منظر ماتریس کاروتنوئیدی و ظرفیت آنتی‌اکسیدانی نیز بررسی کرد.

• *Hosseini-Vashan et al., 2016**

انتقال کاروتنوئیدها به تخم‌مرغ

کاروتنوئیدهای گوجه قابلیت جذب از دستگاه گوارش طیور و انتقال به زرده را دارند.

در مطالعه مستقیم تفاله خشک گوجه در مرغ تخم‌گذار، افزایش سطح پودر گوجه از صفر تا ۱۹٪ جیره، امتیاز رنگ زرده را از حدود ۷٫۳ به نزدیک ۹٫۸ افزایش داد، در حالی که تولید تخم‌مرغ، وزن تخم‌مرغ، ضریب تبدیل، ضخامت پوسته و Haugh Unit دچار افت معنی‌دار نشدند.

• *Salajegheh et al., 2012**

در مطالعه دیگری با پودر گوجه، افزایش کاروتنوئیدها و ویتامین A زرده و کاهش پراکسیداسیون لیپیدی زرده مشاهده شد. این نتایج مکانیسم انتقال ترکیبات رنگدانه‌ای و آنتی‌اکسیدانی گوجه از خوراک به تخم‌مرغ را تأیید می‌کنند.

• *Akdemir et al., 2012**

از نظر کاربردی، شدت رنگدانه‌ای پودر گوجه باید بر اساس مقدار واقعی لیکوپن و سایر کاروتنوئیدهای هر بچ ارزیابی شود و نمی‌توان درصد مصرف ثابتی را برای همه محصولات گوجه در نظر گرفت.

شواهد در گاو شیری و دام‌های پرتولید

اثرات ترکیبات زیست‌فعال تفاله گوجه به طیور محدود نیست.

در یک مطالعه روی گاوهای هلشتاین دوره انتقال، جایگزینی ۱۰٪ سیلاژ ذرت با سیلاژ تفاله گوجه بر مبنای ماده خشک باعث افزایش مصرف ماده خشک و قابلیت هضم شد. تولید شیر کاهش پیدا نکرد و وضعیت آنتی‌اکسیدانی و برخی شاخص‌های ایمنی نیز بهبود یافت.

در همان مطالعه، غلظت ویتامین‌های A، E و C شیر افزایش یافت و IgA، IgG و IgM نیز پاسخ مثبتی نشان دادند.

• *Tuoxunjiang et al., 2020**

این نتایج اهمیت بخش‌های کاروتنوئیدی و آنتی‌اکسیدانی تفاله گوجه را در نشخوارکنندگان نیز نشان می‌دهند، هرچند نتایج سیلاژ تفاله گوجه را نباید بدون درنظرگرفتن ماده خشک، فرآوری و سطح مصرف مستقیماً به پودر خشک تعمیم داد.

استفاده در جیره بز شیری

در آزمایش Mizael و همکاران روی بزهای شیری، جایگزینی بخشی از اجزای جیره با تفاله گوجه بر مصرف مواد مغذی و تولید شیر اثر گذاشت.

سطوح میانی آزمایش، به‌ویژه تیمارهای ۲۰ و ۴۰٪ در ساختار جیره مورد مطالعه، تولید شیر بیشتری نسبت به شاهد ایجاد کردند و درصد چربی شیر نیز افزایش یافت. در مقابل، سطح بسیار بالای ۶۰٪ با کاهش وزن بدن و افت عملکرد همراه شد.

این پاسخ دوزی نشان می‌دهد که پودر گوجه می‌تواند ماده اولیه مؤثری در جیره نشخوارکنندگان باشد، اما افزایش مصرف بدون بازبالانس انرژی، فیبر و پروتئین جیره منطقی نیست.

• *Mizael et al., 2020**

پودر گوجه در آبزیان؛ رشد در برابر قابلیت هضم

پودر گوجه در خوراک آبزیان نیز رفتار جالبی نشان داده است.

در مطالعه Amirkolaie و همکاران روی کپور معمولی، جیره حاوی ۱۰٪ تفاله گوجه باعث افزایش وزن نهایی، نرخ رشد ویژه و بهبود ضریب تبدیل شد. قابلیت هضم ظاهری ماده خشک و چربی نیز در این سطح افزایش یافت.

کپورها حتی در سطح ۳۰٪ پودر گوجه افت رشد معنی‌داری نشان ندادند؛ با این حال با افزایش سطح پودر گوجه، قابلیت هضم پروتئین کاهش یافت.

این نتیجه از نظر فرمولاسیون مهم است: در آبزیان، امکان مصرف یک ماده تا سطح بالا الزاماً به معنی بهینه بودن آن سطح نیست. برای فرمول تجاری، قابلیت هضم پروتئین و فیبر باید در کنار قیمت و عملکرد رشد بررسی شوند.

• *Amirkolaie et al., 2015**

شاخص‌های پیشنهادی کنترل کیفیت

برای استفاده دقیق از پودر گوجه در جیره، ما علاوه بر پروتئین خام و ماده خشک، کنترل این شاخص‌ها را مفید می‌دانیم:

• NDF و ADF برای مشخص شدن سهم واقعی بخش پوست و فیبر
• چربی خام به‌عنوان شاخص غیرمستقیم سهم بذر
• خاکستر برای کنترل یکنواختی ماده اولیه
• عدد پراکسید و اسیدیته چربی در محصولاتی با سهم بالاتر بذر
• لیکوپن یا کاروتنوئید کل برای بچ‌هایی که با هدف رنگدانه‌ای یا آنتی‌اکسیدانی عرضه می‌شوند
• اندازه ذرات برای یکنواختی اختلاط در خوراک
• آنالیز همان بچ برای تعیین دقیق ماتریس انرژی و قابلیت استفاده در گونه هدف

در فرمولاسیون تخصصی، پودر گوجه بهتر است به‌عنوان یک ماده چندجزئی شامل پروتئین، روغن بذر، فیبر ساختاری و فراکسیون کاروتنوئیدی مدل شود؛ نه اینکه تنها در گروه منابع فیبری یا پودرهای میوه قرار گیرد.

منابع علمی

1. Marcos C.N., de Evan T., Molina-Alcaide E., Carro M.D. (2019). Nutritive Value of Tomato Pomace for Ruminants and Its Influence on In Vitro Methane Production. *Animals*, 9(6), 343. DOI: 10.3390/ani9060343

1. Hosseini-Vashan S.J., Golian A., Yaghobfar A. (2016). Growth, immune, antioxidant, and bone responses of heat stress-exposed broilers fed diets supplemented with tomato pomace. *International Journal of Biometeorology*, 60(8), 1183–1192. DOI: 10.1007/s00484-015-1112-9

1. Salajegheh M.H., Ghazi S., Mahdavi R., Mozafari O. (2012). Effects of different levels of dried tomato pomace on performance, egg quality and serum metabolites of laying hens. *African Journal of Biotechnology*, 11(87), 15373–15379. DOI: 10.5897/AJB12.1031

1. Akdemir F., Orhan C., Sahin N., Sahin K., Hayirli A. (2012). Tomato powder in laying hen diets: effects on concentrations of yolk carotenoids and lipid peroxidation. *British Poultry Science*, 53(5), 675–680. DOI: 10.1080/00071668.2012.729142

1. Tuoxunjiang H., Yimamu A., Li X.Q., Maimaiti R., Wang Y.L. (2020). Effect of ensiled tomato pomace on performance and antioxidant status in the peripartum dairy cow. *Journal of Animal and Feed Sciences*, 29(2), 105–114. DOI: 10.22358/jafs/124049/2020

1. Mizael W.C.F., Costa R.G., Cruz G.R.B., de Carvalho F.F.R., Ribeiro N.L., Lima A., Domínguez R., Lorenzo J.M. (2020). Effect of the Use of Tomato Pomace on Feeding and Performance of Lactating Goats. *Animals*, 10(9), 1574. DOI: 10.3390/ani10091574

1. Amirkolaie A.K., Dadashi F., Ouraji H., Jani Khalili K. (2015). The potential of tomato pomace as a feed ingredient in common carp (*Cyprinus carpio* L.) diet. *Journal of Animal and Feed Sciences*, 24(2), 153–159. DOI: 10.22358/jafs/65642/2015

1. Lazos E.S., Tsaknis J., Lalas S. (1998). Characteristics and composition of tomato seed oil. *Grasas y Aceites*, 49(5–6), 440–445. DOI: 10.3989/gya.1998.v49.i5-6.755

شرح فنی تفاله خرما

ساختار تغذیه‌ای تفاله حاصل از شیره‌گیری

تفاله حاصل از شیره‌گیری خرما تنها یک منبع فیبر نیست. پس از استخراج شیره، در بخش جامد همچنان مجموعه‌ای از فیبر، کربوهیدرات‌های باقی‌مانده، پروتئین، چربی، مواد معدنی و ترکیبات زیست‌فعال خرما باقی می‌ماند.

در تفاله خرما پاکدان، حضور هسته در کنار بخش گوشتی و فیبری باقی‌مانده از فرآوری، ساختاری چندجزئی ایجاد می‌کند؛ بخش گوشتی بیشتر در تأمین کربوهیدرات‌های باقی‌مانده نقش دارد و هسته سهم مهم‌تری در فیبر و چربی طبیعی محصول ایجاد می‌کند.

به همین دلیل تفاله خرما را می‌توان در ماتریس خوراک به‌صورت هم‌زمان به‌عنوان منبع انرژی غیرغله‌ای، فیبر و چربی طبیعی در نظر گرفت.

• *Alqahtani, 2024**

کربوهیدرات‌های باقی‌مانده و نقش انرژی‌زایی

فرآیند تولید شیره بخش عمده قند محلول خرما را استخراج می‌کند، اما همه مواد آلی قابل استفاده از تفاله خارج نمی‌شوند. Date Press Cake در مطالعات همچنان حاوی قندها و کربوهیدرات‌های قابل استفاده در کنار بخش فیبری گزارش شده است.

این ساختار باعث شده است تفاله شیره‌گیری خرما در مطالعات تغذیه‌ای به‌عنوان جایگزین بخشی از منابع متداول انرژی مانند ذرت مورد بررسی قرار گیرد.

در جیره نشخوارکنندگان، این ترکیب انرژی و فیبر امکان استفاده از یک منبع کربوهیدراتی متفاوت از غلات را فراهم می‌کند.

جایگاه تفاله خرما در نشخوارکنندگان

یکی از شواهد مستقیم درباره Date Press Cake مربوط به مطالعه Morsy و همکاران روی گاومیش‌های شیری و قوچ‌های برقی است.

در این پژوهش، بخشی از ذرت جیره با تفاله فشرده حاصل از فرآوری خرما جایگزین شد و نتایج نشان داد که Date Press Cake می‌تواند به‌عنوان بخشی از منبع انرژی جیره نشخوارکنندگان مورد استفاده قرار گیرد.

این یافته برای تفاله خرما از نظر فرمولاسیون اهمیت زیادی دارد؛ زیرا محصول را از یک ماده صرفاً فیبری به یک ماده اولیه انرژی‌زا و فیبری قابل استفاده در کنسانتره و TMR تبدیل می‌کند.

• *Morsy T.A., El-Bordeny N.E., Matloup O.H., Gado H.M., Fahmy M., Hassan A.A. (2021). Date press cake replaces corn grains in the diet of lactating Egyptian buffaloes and Barki rams. Tropical Animal Health and Production, 53, 272. DOI: 10.1007/s11250-021-02724-0**

نقش هسته خرما در محصول

هسته خرما یک جزء تغذیه‌ای مستقل در ساختار تفاله است.

مطالعات ترکیب هسته خرما، حضور فیبر، روغن طبیعی، پروتئین و کربوهیدرات‌های ساختاری را نشان داده‌اند. بنابراین حضور هسته در تفاله باعث می‌شود محصول علاوه بر بخش انرژی‌زای باقی‌مانده از گوشت میوه، یک فراکسیون فیبری و روغنی نیز داشته باشد.

در عمل، این ویژگی برای جیره نشخوارکنندگان اهمیت ویژه‌ای دارد و به تفاله خرما اجازه می‌دهد به‌عنوان یک ماده چندمنظوره در کنار سایر منابع انرژی و فیبر وارد فرمول شود.

آسیاب هسته نیز باعث می‌شود این بخش به‌صورت یکنواخت‌تری در خوراک ترکیبی توزیع شود.

ترکیبات فنولی و فلاونوئیدهای خرما

بای‌پروداکت‌های خرما از نظر ترکیبات زیست‌فعال نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند.

در Date Press Cake حضور ترکیبات فنولی و فلاونوئیدها و فعالیت آنتی‌اکسیدانی قابل اندازه‌گیری گزارش شده است. بخشی از این ترکیبات در قسمت‌های جامد میوه باقی می‌مانند و هسته خرما نیز از بخش‌های غنی‌تر میوه از نظر ترکیبات فنولی محسوب می‌شود.

این فراکسیون زیست‌فعال باعث می‌شود ارزش تفاله خرما تنها به انرژی و فیبر محدود نشود و محصول مجموعه‌ای از ترکیبات گیاهی طبیعی خرما را نیز وارد جیره کند.

• *Al-Farsi M., Alasalvar C., Al-Abid M., Al-Shoaily K., Al-Amry M., Al-Rawahy F. (2007). Compositional and functional characteristics of dates, syrups, and their by-products. Food Chemistry, 104(3), 943–947.**

تفاله خرما در خوراک طیور

ضایعات خرما و فرآورده‌های حاصل از آن در جیره طیور نیز مطالعه شده‌اند.

در پژوهش Attia و Al-Harthi، استفاده از Date Waste در خوراک جوجه گوشتی در سطح متعادل با پاسخ مناسب رشد و ضریب تبدیل همراه بود. این مطالعات نشان می‌دهند که بخش انرژی‌زای ضایعات خرما می‌تواند در فرمولاسیون خوراک طیور نیز مورد استفاده قرار گیرد.

در تفاله خرمای حاوی هسته، سطح مصرف در جیره طیور متناسب با فیبر کل جیره، انرژی مورد نیاز پرنده و سایر منابع فیبری تنظیم می‌شود.

• *Attia Y.A., Al-Harthi M.A. (2015). Effect of supplementation of date waste to broiler diets on performance, nutrient digestibility, carcass characteristics and physiological parameters. European Poultry Science, 79, 1–10.**

استفاده در خوراک آبزیان

خرما و هسته خرما به‌عنوان اجزای خوراک آبزیان نیز مستقیماً بررسی شده‌اند.

در مطالعه Yousif و همکاران روی تیلاپیا، استفاده از خرما و هسته خرما به‌عنوان منابع کربوهیدراتی باعث افت معنی‌دار رشد ماهی نشد. این نتیجه نشان می‌دهد که فرآورده‌های خرما قابلیت ورود به فرمول‌های خوراک آبزیان را نیز دارند.

در این کاربرد، سطح مصرف متناسب با گونه ماهی، قابلیت استفاده از کربوهیدرات و فیبر کل فرمول تعیین می‌شود.

• *Yousif O.M., Osman M.F., Alhadrami G.A. (1996). Evaluation of dates and date pits as dietary ingredients in tilapia (Oreochromis aureus) diets differing in protein sources. Bioresource Technology, 57(1), 81–85. DOI: 10.1016/0960-8524(96)00054-5**

جایگاه تفاله خرما در فرمولاسیون

از نظر فرمولاسیون، تفاله خرما را می‌توان در چند نقش هم‌زمان تعریف کرد:

• منبع انرژی غیرغله‌ای از کربوهیدرات‌های باقی‌مانده بخش گوشتی
• منبع فیبر با سهم قابل توجه هسته و اجزای جامد میوه
• منبع چربی طبیعی از هسته خرما
• منبع پروتئین مکمل
• حامل طبیعی ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی
• ماده اولیه بومی برای تنوع‌بخشی به منابع خوراک

در نشخوارکنندگان، نقش انرژی و فیبر محصول برجسته‌تر است. در طیور و آبزیان نیز می‌توان از ظرفیت انرژی‌زایی و ترکیبات طبیعی خرما در سطوح متناسب با ساختار کلی جیره استفاده کرد.

مبنای علمی آنالیز

ماتریس تغذیه‌ای تفاله خرما پاکدان با تلفیق داده‌های علمی بای‌پروداکت‌های شیره‌گیری خرما، مطالعات هسته خرما، نتایج آزمایشگاهی و تجربه عملی تولید و مصرف تدوین شده است.