مکملهای فسفردار در تغذیه دام
فسفر بعد از کلسیم، یکی از مهمترین مواد معدنی مورد نیاز دام است. حدود 80% فسفر بدن در استخوانها و دندانها و 20% باقیمانده در بافتهای نرم و مایعات بدن قرار دارد. کمبود فسفر در بسیاری از گلهها، مخصوصاً وقتی خوراک پایه از علوفه خشک، کاه و جیرههای کمکیفیت تشکیل شده باشد، شایع است و میتواند بهطور مستقیم روی رشد، تولید شیر، باروری و سلامت استخوان اثر بگذارد.
چرا دام به مکمل فسفر نیاز دارد؟
فسفر در بدن دام چند نقش کلیدی دارد:
– کمک به ساخت و استحکام استخوانها و دندانها (هیدروکسیآپاتیت: Ca10(PO4)6(OH)2)
– نقش در تولید و انتقال انرژی (ATP و ADP)
– نقش در ساختار غشای سلولی (فسفولیپیدها)
– کمک به تعادل اسید-باز بدن (سیستم بافری فسفات)
– نقش در سنتز DNA و RNA
– بهبود اشتها و مصرف خوراک
– بهبود فعالیت میکروارگانیسمهای شکمبه در نشخوارکنندگان
علائم کمبود فسفر
کمبود فسفر معمولاً با این نشانهها دیده میشود:
– کاهش رشد و افت وزنگیری
– کاهش تولید شیر
– ضعف استخوان، لنگش و افزایش احتمال شکستگی
– کاهش باروری و اختلالات تولیدمثلی
– هوسخواری (لیسیدن خاک، جویدن چوب یا استخوان)
– کاهش اشتها و لاغری
منابع مکمل فسفر
1) دیکلسیم فسفات (DCP)
فرمول شیمیایی: CaHPO4·2H2O
ویژگیها:
– فسفر قابل دسترس: 18-21%
– کلسیم: 22-26%
– قابلیت هضم بیولوژیکی: بالای 90%
مزایا:
– یکی از منابع با زیستفراهمی بالای فسفر
– نسبت مناسب Ca:P حدود 1.3:1
– سازگاری بالا با جیرههای دقیق
– گزینه مناسب برای گاوهای شیری پرتولید و طیور
2) پودر استخوان پخته و هیدرولیز شده (Hydrolyzed Bone Meal)
پودر استخوان هیدرولیز شده یک منبع طبیعی و اقتصادی برای تأمین فسفر و کلسیم است و در صورت تولید استاندارد، از نظر کاربردی برای دامدار بسیار ارزشمند است. استخوانها پس از جمعآوری در دمای بالای 130°C پخته میشوند و سپس هیدرولیز اسیدی یا آنزیمی انجام میگیرد. این فرآیند باعث کاهش چربی و مواد فسادپذیر، از بین رفتن عوامل بیماریزا و بهبود قابلیت استفاده مواد معدنی میشود.
ترکیب تقریبی:
– فسفر: 12-14%
– کلسیم: 24-30%
– پروتئین: حدود 30%
مزایا:
– منبع طبیعی و مقرونبهصرفهتر در بسیاری از شرایط نسبت به منابع معدنی
– علاوه بر کلسیم و فسفر، میتواند حاوی عناصر کممصرف مانند روی، منگنز و آهن باشد
– ساختار معدنی نزدیک به استخوان و جذب تدریجی و پایدار
– داشتن حدود 30% پروتئین و حفظ ارزش تغذیهای، در کنار نقش معدنی آن
نکته جیرهای:
نسبت Ca:P حدود 2:1 کاملاً معقول است و در بسیاری از جیرههای نشخوارکنندگان قابل استفاده و تنظیم میباشد؛ کافی است کل جیره از نظر تعادل کلسیم و فسفر کنترل شود.
سایر منابع (مقایسه اجمالی)
– مونوکلسیم فسفات: فسفر 21-23%، زیستفراهمی بسیار بالا، گرانتر و مناسب طیور
– تریکلسیم فسفات: فسفر 18-20%، زیستفراهمی متوسط، حلالیت کمتر
– فسفات دفلوئوره: فسفر 18%، زیستفراهمی متوسط، نیازمند کنترل فلوئور
نتایج مصرف صحیح مکمل فسفر
در گاو شیری:
– افزایش تولید شیر تا 10-15%
– بهبود باروری و کاهش فاصله زایش
– کاهش مشکلات مرتبط با ضعف استخوان و لنگش
در گوسفند و بز:
– بهبود رشد و وضعیت بدنی
– بهبود عملکرد تولیدمثلی
– رشد بهتر برهها و بزغالهها
در طیور:
– بهبود کیفیت پوسته تخممرغ
– افزایش استحکام پاها و کاهش لنگش
– بهبود ضریب تبدیل خوراک
میزان مصرف توصیهشده (بر اساس فسفر مورد نیاز و معادل DCP)
– گاو شیری خشک: فسفر 30-40 گرم/روز، DCP معادل 150-200 گرم/روز
– گاو شیری اوایل شیردهی: فسفر 60-90 گرم/روز، DCP معادل 300-450 گرم/روز
– گاو شیری اواخر شیردهی: فسفر 40-60 گرم/روز، DCP معادل 200-300 گرم/روز
– گوساله 0-6 ماه: فسفر 8-15 گرم/روز، DCP معادل 40-75 گرم/روز
– گوساله پرواری 6-18 ماه: فسفر 20-30 گرم/روز، DCP معادل 100-150 گرم/روز
– میش آبستن (اواخر آبستنی): فسفر 4-6 گرم/روز، DCP معادل 20-30 گرم/روز
– میش شیرده: فسفر 5-8 گرم/روز، DCP معادل 25-40 گرم/روز
– بز شیری: فسفر 6-10 گرم/روز، DCP معادل 30-50 گرم/روز
تنظیم مصرف بر اساس فصل
– بهار: مصرف پایه (علوفه تازه معمولاً فسفر بهتری دارد)
– تابستان: افزایش 20-30% (کاهش فسفر علوفه خشکشده و استرس گرمایی)
– پاییز: مصرف پایه تا متوسط (آمادهسازی برای جفتگیری)
– زمستان: افزایش 20-40% (خوراک خشک و افت کیفیت علوفه)
نکات کلیدی در تنظیم جیره
– نسبت Ca:P کل جیره بهتر است بین 1.5:1 تا 2:1 حفظ شود
– در نشخوارکنندگان حداقل 60% فسفر جیره از منابع معدنی تأمین شود
– ویتامین D3 برای جذب فسفر ضروری است: حداقل 1000 واحد بینالمللی به ازای هر 100 کیلوگرم وزن بدن
– مصرف بیش از حد فسفر (بیش از 0.6% ماده خشک جیره) میتواند تعادل مواد معدنی را بههم بزند و ریسک برخی مشکلات متابولیکی را بالا ببرد
جمعبندی
مکملیاری فسفر در دامداری یک اقدام کاربردی و اقتصادی برای حفظ تولید و سلامت گله است. دیکلسیم فسفات با فسفر قابل دسترس 18-21% و قابلیت هضم بالای 90% گزینهای مناسب برای جیرههای دقیق و دامهای پرتولید است. پودر استخوان هیدرولیز شده نیز با فسفر 12-14%، کلسیم 24-30% و حدود 30% پروتئین، یک انتخاب طبیعی، مقرونبهصرفه و ارزشمند است که علاوه بر تأمین مواد معدنی، از نظر تغذیهای هم به جیره کمک میکند. تنظیم مقدار مصرف باید بر اساس نوع دام، مرحله تولید، فصل و نسبت Ca:P کل جیره انجام شود.
